Onbegrensd onderzocht: wat de geschiedenis van pandemieën ons heeft geleerd

Tekst: Isa Beke, Céline van Haperen, Bo Gilkes en Judith van den Berg
Leestijd: 15 minuten
Foto: via Pixabay

Sinds 11 maart mogen we covid-19 officieel een pandemie noemen. Door de jaren heen hebben we genoeg pandemieën meegemaakt, maar staan we ooit stil bij wat we hebben geleerd van deze wereldwijde ziektes? En hoe werken deze precies? Wij doken voor jullie in de geschiedenis en zochten het uit.

De langdurige pokken

De pokken is het eerste virus dat door de mens is uitgeroeid. Tienduizend jaar geleden ontstond in Noordoost-Afrika een virus, het pokkenvirus. In 1350 v.Chr. was de eerste pokkenepidemie tijdens de Egyptische – Hettitische oorlog. Vervolgens verspreidde de pokken zich over de hele wereld via Egyptische handelaren. Daarna via de Arabische wereld door de kruistochten en uiteindelijk door de Spanjaarden en Portugezen die Amerika veroverden.

Van variolatie tot vaccinatie
In de achttiende eeuw injecteerden doctoren de pus van de pokken door middel van krasjes, in de armen van gezonde mensen. Deze werkwijze wordt variolatie genoemd. Dit werkte, maar niet perfect: drie procent van besmettingen overleefde de pokken nog steeds niet. De uiteindelijke oplossing werd gebracht door de Engelse wetenschapper Edward Jenner. Hij kwam erachter dat melkmeisjes die de Koepokken hadden gehad, niet meer de Pokken kregen. Koepokken is een huidziekte die lijkt op de Pokken en koeien infecteert. In mei 1796 vond een Jenner een melkmeisje, Sarah Nelmes, die de Koepokken had. Hij schraapte deeltjes uit de pus van haar Koepokken en hij entte met dat bij James Phipss in. Na een paar dagen van ziekte leek de jongen te herstellen. Jenner entte de jongen weer in, dit keer met de Pokken. Dit keer gebeurde er niks. Hij bewees hiermee dat hij immuun was geworden voor de Pokken. In tegenstelling tot variolatie, waarbij het pokkenvirus werd gebruikt, werd bij vaccinatie het minder gevaarlijke koepokkenvirus gebruikt.

Uiteindelijk werd in 1840 variolatie verboden in Engeland en werd vaccinatie de norm. Na grote vaccinatiecampagnes in de negentiende en twintigste eeuw, verklaarde de World Health Organization de uitroeiing van de pokken in 1979. Jenner wordt nog steeds herinnerd als de grondlegger van de immunologie.

Jongen met de Pokken in een ziekenhuis in Nederlands-Indië
Bron: Nationaal Archief

Tilburg op slot
In 1951 kende Nederland een pokkenepidemie. In Tilburg moesten mensen wekenlang binnenblijven. De stad domineerde in die weken het landelijke nieuws. Dagelijks verscheen berichten over het aantal nieuwe besmettingen. De kinderafdeling van het ziekenhuis werd ingericht als opvang, waar de patiënten in quarantaine konden gaan. Degene die in contact waren geweest met iemand die de pokken had, ging in tijdelijke quarantaine in het Cenakel, een klooster. Tilburg ging helemaal op slot. Het circus en sportevenementen werden afgelast en de jaarlijkse bedevaart naar Sint Job in Berkel-Enschot werd verboden door de GGD. Middenstanders en hotelhouders klaagden in de krant dat hun inkomsten teruglopen. Bijna alle Tilburgers – ruim 100.000 – werden binnen tien dagen ingeënt.

Jonge mannen in quarantaine tijdens de pokkenepidemie
Bron: Regionaal Archief Tilburg

De hel genaamd de Pest

De Pest – wie kent het niet – voelt als iets wat zich ver in de geschiedenis bevindt. Wat voor Europa ook zeker klopt, maar met nog enkele gevallen in bijvoorbeeld Madagaskar, Peru en Congo. In Nederland was het laatste, menselijke, geval in 1929. De Pest heeft ongeveer drie eeuwen lang miljoenen slachtoffers gemaakt. Er wordt geschat dat het de levens van ongeveer een derde van de Europeanen heeft gekost.

Het werd duidelijk dat de Pest zich snel verspreidde, als een iemand in het gezin besmet was, volgde de rest al gauw. ’s Nachts werden de lijken opgehaald en begraven in kuilen. Tijd, of mensen, voor een begrafenis was er niet. Een behandeling tegen de pest was er niet, lang werd gedacht dat de bacterie zich verspreidde via de lucht. Kwakzalvers kwamen met zalfjes en kruiden die zouden moeten helpen.

Maatregelen
Wat ons misschien bekender in de oren klinkt zijn de maatregelen die getroffen werden. Met gedachte dat de Pest zich door de lucht verspreidde werd aangeraden om goed te ventileren en natuurlijk social distancing. Al hadden ze er toentertijd vast een andere naam voor. In Amsterdam hadden ze een goed herkenpunt: had je de Pest? Hang een bos stro met drie banden eromheen aan je gevel. Dan kwam daar niemand binnen.

De artsen die besmette patiënten behandelden droegen dikke mantels, een masker met glazen en een lange snavel waarmee het uiteinde gevuld was met lavendel. De lavendel diende niet als een medicijn, maar als een parfum tegen de sterke lucht. Het welbekende, angstaanjagende beeld van de pestdokter is zo ontstaan. Zij hadden alleen wel wat meer verstand van zaken dan de kwakzalvers. De dokters dachten dat het probleem in het bloed zat, de remedie daartegen was aderlating.

Een pestdoctor
Bron: I. Columbina en Paul Fürst via Wikipedia

De toorn van god
Nu weten we dat de beet van een vlo de veroorzaker van de Pest is, in de veertiende eeuw wisten mensen dit niet. De Pest werd door gelovig Europa gezien als een vergelding voor de zonden van de mens. Toen de Joodse gemeenschap in, bijvoorbeeld Frankfurt, hard werd getroffen werd dit beeld alleen maar bevestigd. Er ging uiteindelijk zelfs een gerucht rond dat de Joden het water vergiftigde.

De Pest is nooit verdwenen, maar de gevallen zijn in vele maten minder geworden. Pas in 1898 werd pas ontdekt dat de Pest werd veroorzaakt door een Vlo.

De Spaanse griep en zijn jonge slachtoffers

De Spaanse griep is ook de afgelopen tijd weer veel in het nieuws gekomen. Het virus heeft niet zijn welbekende naam gekregen omdat het land van herkomst duidelijk is. De geschiedenis van hoe het virus aan de naam is gekomen, is bijna even interessant als het virus zelf, vertelt Eric Mecking ons. Mecking is een historicus, beheert de site geotrendlines.nl en is onder andere schrijver van het boek ‘Het drama van 1918’ en het pas uitgekomen boek ‘Pandemie: van Spaanse griepvirus tot coronavirus’. Toen de Spaanse griep begon, was de Eerste Wereldoorlog nog in volle gang. Volgens Mecking komt het virus hierdoor aan de naam: “Er was in die tijd veel mediacensuur, maar Spanje was neutraal in de oorlog. De koning van Spanje kreeg de Spaanse griep en daar werd over geschreven. Daardoor heeft het de naam ‘Spaanse griep’ gekregen.”

De Spaanse griep is een vogelgriepvirus en juist jonge mensen liepen het meeste gevaar, zo vertelt Mecking ons. Hij heeft een verklaring voor deze ongewone kwetsbare groep: “Deze griep was juist zo dodelijk voor jonge mensen vanwege hun sterke immuunsysteem, dat zo hard optrad tegen het virus dat het eigen lichaam eraan bezweek. Hoe ouder je wordt, hoe minder krachtig het immuunsysteem is.”

Een ziekenhuis tijdens de Spaanse griep
Bron: Creative Commons, the National Museum of Health and Medicine

Corona en de Spaanse griep
De vergelijking met Corona wordt vaak gemaakt in de media, maar als we naar de feiten kijken verschillen de twee enorm. “In de media zagen we beelden, waardoor ik ook dacht aan de Spaanse griep. Je zag dat in Italië halve dorpen besmet waren, lijkwagens die maar op en neer reden, dat waren Spaanse griep taferelen.” Met de informatie die we nu hebben geeft Mecking aan dat het geen juiste vergelijking is: “Dit lijkt veel meer op een griepgolfje, dan op zoiets als de Spaanse griep. Dat maakt virussen zo ‘boeiend’, omdat ze continue muteren en je niet weet welke kant het opgaat.”

Hebben we dan iets geleerd van de verschrikkelijke Spaanse griep? Het lijkt er niet op. De medische wereld is enorm veranderd, in de tijd van de Spaanse griep wisten we nog niet eens wat een influenza virus was, laat staan het behandelen ervan. Een cruciaal ding is alleen niet veranderd sinds die tijd: “Alles werkt cyclisch, alles herhaalt zich en komt telkens terug als een boemerang. Alleen de mens verandert niet. Die denkt niet cyclisch, maar extrapoleert alleen maar”, aldus Mecking.

HIV: de strijd tegen natuur en stigma

HIV staat bekend als het virus dat verspreid is door homo’s. Voordat er ontdekt werd dat het virus ook overdraagbaar is via bloed en dus de naalden van drugsgebruikers, had het virus een andere naam. Gay Related Immune Disease (GRID) was de nieuwe immuunziekte van het jaar 1981.

Medische cocktail
In 1983 werd pas duidelijk dat Aids werd veroorzaakt door het HIV-virus. Het nieuwe Humane Immunodeficiency Virus bleek een waardige tegenstander van verschillende wetenschappers. Pas in 1996 werd er een cocktail van medicijnen gevonden die de werking van het virus dusdanig kon remmen dat het krijgen ervan niet gelijk stond aan een zekere dood.

Vieze ziekte
Naast het feit dat het krijgen van het virus zorgde voor een naderende dood, was het ook niet iets wat mensen van de daken schreeuwden. HIV – en zeker Aids – was een vieze ziekte, het werd overgedragen door seksuele interactie. Als je het had werd er niet over gesproken, hierdoor werd er weinig kennis verspreid over het virus en kreeg het een werkelijk stigma. Mensen die Hiv-positief waren getest en dat bekend maakte, werden paria’s in de samenleving.

Meer kennis – meer condooms
Het duurde zes jaar vanaf het ontdekken van de ziekte, voordat de eerste voorlichtingscampagne werd gepubliceerd. Aan de stijging van de verkoop van condooms te zien, bleek dit een groot succes. Nog altijd wordt er weinig gesproken over het virus, maar door de kennis die verspreid is wordt er wel anders naar gekeken.

De zoektocht gaat door
Tot op de dag van vandaag is er nog geen vaccin gevonden voor het HIV-virus. Waar bij Ebola de wetenschappers een recordtijd van 5 jaar wisten neer te zetten met het ontwikkelen van een vaccin, blijkt HIV een grotere uitdaging te zijn. Volgens sommige wetenschappers zou het virus tegen alle wetten van de natuur én het lichaam gaan.

COVID en de voorgaande coronavirussen

MERS, SARS en COVID-19: drie coronavirussen waarmee de wereld de afgelopen 18 jaar te maken heeft gehad. Een epidemie, nog een pandemie, en een énorme pandemie. Hoe kunnen deze drie typen coronavirussen zoveel op elkaar lijken, maar allemaal een andere ernst veroorzaken?

Epidemie of pandemie?
Het SARS-virus kwam niet eens in Nederland voor, het MERS-virus zorgde voor twee besmettingen, en de COVID-teller staat al op 48783. “Waarom het ene virus leidt tot een lokale epidemie en het andere tot aan pandemie, is afhankelijk van vele factoren. Denk hierbij aan de besmettelijkheid van het virus. Als iemand heel ziek is, wordt de kans om anderen te besmetten kleiner omdat deze persoon zorg nodig heeft en dus thuis of in het ziekenhuis blijft”, vertelt Rolf Groenwold, epidemioloog van het Leids Universitair Medisch Centrum. Volgens hem ligt dit ook aan de mate waarin er door regionale bestuurders wordt gereageerd: voeren ze wel of geen lockdown in. Maar ook in welke mate de zieke wordt erkend, tot die tijd kan een virus namelijk vrij rondwaren.

Besmettelijkheid
Er zijn nog veel meer coronavirussen, de meeste veroorzaken alleen een verkoudheid. MERS, SARS en COVID zijn alle drie coronavirussen die ernstige luchtweginfectie veroorzaken. Opvallend is dat MERS en SARS alleen overgedragen kunnen worden van mens op mens wanneer iemand klachten heeft. COVID is al besmettelijk wanneer iemand nog geen klachten heeft. Een ander verschil zit volgens viroloog Bart Haagmans aan de symptomen die het virus veroorzaakt. “MERS en SARS veroorzaken voornamelijk lagere luchtweginfecties met als gevolg een longontsteking. Dit doet COVID ook, alleen deze variant repliceert zich efficiënter in de bovenste luchtwegen dan de andere twee coronavirussen. En het virus verspreidt zich juist via de bovenste luchtwegen. Dat wil zeggen dat COVID zich dus makkelijker via druppels verspreid dan MERS en SARS.”

De Mexicaanse griep en zijn misstanden

Elf jaar geleden hadden we in Nederland de laatste pandemie: de Mexicaanse griep. Anderhalf jaar na het uitroepen van de pandemie door de WHO, worden alleen al in Europa meer dan honderd miljoen griepvaccins vernietigd. Overheden leden enorme verliezen en de farmaceutische industrie maakt een miljardenwinst.

Paniek
Toen het virus in Europa aankwam, was er in Nederland paniek. Viroloog Ab Osterhaus vertelde bij De Wereld Draait Door dat de pandemie veel effect zou hebben en vergeleek de Mexicaanse griep zelfs met de Spaanse griep. Osterhaus was volgens het boek Dossier Mexicaanse griep de aanjager van deze paniek. De viroloog zou verstrengelde belangen hebben. “…hoeveel Nederlanders weten dat Ab Osterhaus, één van de beste virologen ter wereld is, maar óók de voorzitter is van de vaccin lobby?”, vraagt Daan de Wit zich hardop af. De Wit, onderzoeksjournalist, besloot onderzoek te doen naar de Mexicaanse griep en alle misstanden. Hiervoor dook hij in het ondoorzichtige web van gezondheidsraden, overheden, advies raden en de farmaceutische industrie. Zijn bevindingen schreef hij op en publiceerde hij in het boek Dossier Mexicaanse Griep.

“We zijn nu tien jaar later en die man die is er gewoon nog steeds”, vertelt De Wit. Nu, in de coronacrisis, schuift Osterhaus regelmatig aan bij talkshows. “Die gekte was gebaseerd op de angst van vogelgriep en SARS, waar hij dus ook aan heeft bijgedragen. Dus als je dat dan allemaal terug redeneert, dan is er te heftig gereageerd met SARS en Vogelgriep, door mensen zoals Osterhaus”, aldus De Wit.

Slaapziekte
Er werden nadat de Mexicaanse griep was geconstateerd snel een vaccin op de markt gebracht. Maar deze was nog niet of nauwelijks getest. Zwangeren vrouwen, baby’s vanaf zes maanden en kinderen tot vier jaar werden gevaccineerd tegen de Mexicaanse griep, met het vaccin Pandemrix. Ingrediënten van het vaccin bleken minder onschuldig dan er van te voren werd gedacht. Het Zweedse Medical Products Agency en het Finse Finnish Institute for Health and Welfare deden in 2010 onderzoek naar narcolepsie als bijwerking van heg vaccin. Hierbij werd 6,6-voudig verhoogd risico bij kinderen en jongeren gevonden. Dit resulteerde in een minimum van 3,6 extra gevallen van narcolepsie per 100.000 gevaccineerden. Het RIVM heeft deze beweringen altijd ontkent. Vorig jaar, tien jaar na dato, schreef De Groene Amsterdammer een lang artikel over de mogelijke bijwerkingen van dit vaccin.

In Mexico deelt het leger mondkapjes uit
Bron: Randal Sheppard via Wikipedia

Lessons learned?
Nu elf jaar later hebben weer een pandemie, volgens de Wit hebben we niks geleerd van de Mexicaanse griep: “Ze maken dezelfde fout maken als bij de Mexicaanse griep. Namelijk een te klein team samen stellen van belangen verstrengelde virologen en belangen verstrengelde organisaties. Zoals de WHO die voor een belangrijk deel worden gefund door particulieren geldstromen. En dan gaat het dus mis.” Hij voegt eraan toe: “Ik heb bijvoorbeeld ook gesproken met Janna Koppe, neonatoloog, zij heeft heel veel verstand van baby’s, zij mocht toen niet in het outbreak management team. Maar je moet dat soort mensen er wel in hebben, want anders heb je dus een te beperkte visie.” Kort na de Mexicaanse griep raakte mensen de interesse al snel kwijt en werd er niet meer stil gestaan bij wat er allemaal mis was gegaan. “Want ja, we hadden het overleefd, er was eigenlijk niets aan de hand, forget about it. Toen was er alweer een nieuw probleem, zo gaat dat gewoon. Je hebt het fenomeen van ‘lessons learned’, ja als je de lessons niet learned, dan gaat het de volgende keer gewoon weer door”, concludeert de Wit.

Wat hebben we geleerd?

Hebben we überhaupt iets geleerd? Nou, volgens ons wel. Zonder de pokken kende we nu de wondere wereld van de vaccinaties niet. We gebruiken nog steeds dezelfde trucjes als in de tijden van de Pest: keep your distance en blijf lekker thuis. Over de Spaanse griep kunnen we het misschien maar beter niet hebben.

HIV wat eerst de doodstraf betekende, kan nu een chronische ziekte zijn en was een grote stap naar het gesprek over veilige seks. Door MERS en SARS weten we dat we covid-19 anders moeten behandelen dan de ons bekende Corona virussen. Het enige wat maar niet lijkt te veranderen is de aard van het beestje. Als we kijken naar jarenlang pandemieën lijkt het erop dat vooral de mens zijn lesje niet leert. Misschien is de bewustwording al een stap in de goede richting.

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *