Gedrag van mens richting milieu 180 graden gedraaid door coronacrisis

Tekst: Carlijn van de Ven
Leestijd: 16 minuten
Foto: Rita van de Poel

Inmiddels is de grootste piek van het coronacrisis achter de rug en beginnen we langzaamaan weer op te krabbelen. In de hele wereld werd het dagelijkse leven zoveel mogelijk beperkt, om zo min mogelijk besmettingen te veroorzaken. Iedereen moest tijdelijk een ‘ander gewoon’ aanleren; niet meer reizen, thuiswerken en veel vrijetijdsbesteding ging verloren. Er is in die korte tijd veel veranderd binnen het milieu, maar wat voor effect heeft de afgelopen periode op óns verantwoordelijkheidsgevoel voor het milieu gehad? We spraken Manu Busschots, klimaatpsycholoog en oprichter van KlimaatGesprekken, om onze vragen beantwoord te krijgen.

Manu, om te beginnen. In hoeverre heeft het coronavirus effect gehad op het gedrag van mensen ten aanzien van het milieu en duurzaamheid?

“Veel gedrag is onmiskenbaar veranderd. De opvallendste is dat we minder vervoerkilometers voor werk of vakantie maken. Het kopen van spullen en niet plantaardig eten heeft echter ook véél impact. De omzet van sommige webshops is tijdens de lockdown met wel veertig procent gestegen; dus we winkelen misschien minder fysiek, maar zeker niet in totaal. Ik hoor wel dat mensen meer tijd hebben om met koken en gerechten verzinnen bezig te zijn dan voor de lockdown, dus hopelijk stijgt het aantal keren dat mensen klimaatvriendelijk eten. Die vraag naar veganistisch eten stijgt overigens al jaren.”

Zullen we nu juist zuiniger gaan leven, omdat we gezien hebben dat het kan én het effect heeft of zullen mensen nu juist minder zuinig gaan leven, omdat ze vinden dat ze een hele periode ‘niet veel mochten en konden’ en dat nu willen inhalen als het ware? En waarom?

“Het is natuurlijk moeilijk om de toekomst te voorspellen, een situatie als deze hebben we nog nooit gehad en goed onderzocht. Wel is er onderzoek gedaan naar het ‘rebound effect’. Dat laat zien dat als mensen een kleine duurzaamheidsactie doen, ze vaak een terugval hebben op ander duurzaam gedrag. Ook laat gedragsonderzoek zien dat gedragsverandering pas duurzaam is na een langere tijd – en als we de voordelen ervan ook echt voelen én betekenis geven. Ik vrees dat die langere tijd misschien nu er nog wel is, maar de voordelen niet genoeg. Dus er zal veel rebound zijn en sowieso het terug willen naar pre-lockdown voordelen. Tegelijk zijn we ook kuddedieren en veel dingen zijn vertrouwder en normaler geworden. Niemand vindt het meer gek om vanuit huis te werken of te beeldbellen. En ook is op vakantie gaan in Nederland dit jaar een heel voor de hand liggende keuze. Dat scheelt enorm en veel mensen ervaren nu óók de onverwachte voordelen.”

Zouden verschillende uiteenlopende positieven en negatieve mediaberichten hierbij een rol spelen?

“We zijn inderdaad vatbaar voor positieven of negatieve insteek van een boodschap. Daarom geloven wij bij KlimaatGesprekken dat het niet helpt voor het klimaat om alleen een doemverhaal te vertellen, maar daarnaast ook te werken aan ons droomverhaal. Wat geeft hoop, waarom is een klimaatvriendelijke samenleving ook een fijnere samenleving en hoe kan je daar aan bijdragen? De verhalen die we hierbij met elkaar delen zijn nog belangrijker dan de verhalen die in de media komen, laat onderzoek wel zien. Mensen zitten namelijk ook vaak in hun eigen media-bubbel of schermen zich zelfs helemaal af van nieuws over duurzaamheid. Een gesprek met een bekende kan dan veel impact maken.”

In hoeverre zal het gedrag van de medemens hier een grote rol in spelen? Als je ziet dat je buurman geen kick geeft om het milieu, zou dat je belemmeren in je eigen keuze? Of anderzijds, als de buurman op en top bezig is met duurzaam leven; zal dat invloed hebben op je eigen insteek en manier van denken?

“Klopt helemaal. Klassieke experimenten in de psychologie demonstreren dat we zelfs bij de dreiging van brand (het zien van rook) meteen weggaan als je alleen bent. Tegelijkertijd denken de meeste mensen dat het wel meevalt en zij blijven passief, als de mensen om je heen het niet lijkt te boeien. Keer op keer laat onderzoek zien dat voorbeeldgedrag van de boodschapper de boodschap versterkt of afzwakt. Het is denk ik één van de redenen dat Greta Thunberg meer mensen weet te mobiliseren dan de rondvliegende Al Gore.”

Speelt zelfbeloning hierbij ook een rol? Bijvoorbeeld ‘ik verdien wel een vliegvakantie na het harde werken de afgelopen tijd’.

“We zijn bij moeilijke gevoelens inderdaad geneigd om te gaan recht praten of onderhandelen. Het lastige is natuurlijke dat die broeikasgassen echt niet anders gaan werken omdat wij ‘ook vier weken geen auto hebben gereden’. Uitstoot is uitstoot. Het is een vorm van onszelf beschermen tegen het ongemakkelijke gevoel. En het is ook goed om die bescherming te zoeken en je niet rot te willen voelen. Er zijn alleen ook andere beschermingsmechanismes die ook nog eens goed zijn voor het klimaat.”

Vaak hoor je mensen excuses geven om niet duurzaam te leven. Bijvoorbeeld een veelgehoorde opmerking is: “Nederland is maar een klein landje vergeleken de rest van de wereld, eerst zullen andere grotere landen ook duurzamer moeten gaan produceren en leven om verschil te maken”. Worden er vaak ‘excuses verzonnen’ om niet duurzaam bezig te hoeven zijn of worden misschien juist de milieuproblemen gebagatelliseerd?

“Dat hoor je inderdaad vaker. Er is echter maar een kleine groep die dit als een smoesje gebruikt of hier zelfs valse informatie over verspreidt. Het merendeel van de mensen accepteert dat klimaatverandering bestaat en dat wij de oorzaak zijn dat het nu veel te snel gaat. En dan is de vraag wie dat kan oplossen. Ons hoofd gaat ons ook hierbij dan weer helpen om onszelf niet te zwaar te hoeven voelen. Iedereen streeft naar geluk, dus ik begrijp het wel dat het een heerlijke gedachte is dat de rest van de wereld het zou gaan oplossen zonder dat wij iets hoeven doen. Feit is alleen dat als je alle landen optelt, die per land minder dan twee procent van de wereldwijde uitststoot hebben, je samen écht meer dan de helft van het probleem te pakken hebt. Het is dus echt nodig dat ook elk klein landje zijn aandeel levert, anders telt het gewoon niet op. Per hoofd van de bevolking is onze Nederlandse uitstoot vergeleken de wereld trouwens vrij hoog.”

Hoe kijkt u naar het buitenland en de rest van de wereld, als het gaat om duurzamer leven en het gedrag van de mensen daarbij?

“Aansluitend op het vorige antwoord is het merendeel van de wereldbevolking dus duurzamer aan het leven dan wij. Die mensen willen meer welvaart, natuurlijk. Maar het is een fossiel fabeltje en marketing push dat ze onze manier van leven zouden willen. Met behulp van zonne-energie worden nu hele arme dorpen in Afrika en India geholpen om ook ‘s avonds huiswerk te kunnen maken of te kletsen zonder houtrook. Ze willen daar vooral geen vijftig graden hitte of droogte en onderzoek laat zien dat de connectie tussen meer geld per inwoner – een hoger BNP – en een hoger geluksniveau er al sinds de jaren zeventig niet meer is. We krijgen nu eerder meer ongeluk door meer spullen dan andersom.”

Wat zijn manieren om de inwoners van Nederland en de rest van de wereld te stimuleren om duurzamer te gaan leven, als we kijken naar de toekomst? 

“Het zou mooi zijn als daar een antwoord voor zou zijn, maar de werkelijkheid is complex. We hebben echt iedereen nodig: burgers kunnen elkaar verhalen vertellen, voorop lopen in duurzame keuzes en hun politieke stem laten afhangen van klimaat en milieu. Politiek en bedrijfsleven zijn nodig om mogelijkheden en randvoorwaarden te scheppen. Organisaties zoals KlimaatGesprekken helpen om burgers met hoop, humor en handelingsperspectief aan hun voetafdruk te laten werken en als klimaatambassadeur op te staan. Maar er zijn ook tegenkrachten nodig tegen de sterke lobby en systemen die nu onze leefomgeving steeds minder leefbaar maken. Dus eigenlijk zijn er volop mogelijkheden: denk niet te lang na, voel wat je aantrekt en begin gewoon. Of als je al begonnen bent: enthousiasmeer anderen om met je mee te doen.”

Ben je nu nieuwsgierig geworden en wil je zelf ook je steentje bijdragen aan het milieu? Lees hier het nieuwste vegetarische recept van redactrice Puck!

Wil je liever op een andere manier duurzaam bezig zijn? Lees dan hier hoe jij een groene en eerlijke kledingkast kunt krijgen!

Spread the love

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *